Navedena
zbirka nedavno je izdvojena iz sastava Etnološkog odeljenja,
a njeni eksponati u Muzej su dospevali na različite načine,
najčešće poklonom i otkupom. Prilikom nabavke predmeta jedan
od kriterijuma bio je da to budu primerci koji su izrađeni
ili su bili u upotrebi na području Novog Pazara i okoline.
Imajući u vidu da se radi o umetnički obrađenim zanatskim
proizvodima, važno je napomenuti da je Novi Pazar u svojoj
prošlosti bio poznat kao grad zanatlija i trgovaca. Od putopisaca
XVI i XVII veka saznajemo nešto više o brojnim i raznovrsnim
zanatima po kojima se Novi Pazar ubrajao među najrazvijenije
gradove na Balkanu.
Zbirka primenjene umetnosti obuhvata vremenski period od
XVI do prve polovine XX veka i čine je, uglavnom, kujundžijski
i kazandžijski proizvodi: nakit, ukrasno posuđe, religiozni
predmeti, zidni i džepni satovi.
Kujundžije su tokom XVII i XVIII veka prisutni u Novom Pazaru,
a bavili su se izradom i popravkom zlatnog i srebrnog nakita.
Obilje rude u oblasti starog Rasa, posebno u rudnicima na
Rogozni, uticalo je da se u Novom Pazaru razvije domaća metalurgija
čija je odlika bila izrada različitih predmeta. Moguće da
je u nekoj od kujundžijskih radionica u Novom Pazaru izrađen
i nakit koji pripada Ostavi iz sela Trnave kod Novog Pazara,
a koja sadrži: 14 ukrasnih igala, dva para naušnica, prsten,
ogrlicu od perli, dugme, privesak i 30 novčića korišćenih
kao ogrlica.
Svi navedeni predmeti iz ostave pripadaju XVII veku, a za
datovanje je od posebnog značaja niska dubrovačkog novca.
Najkasniji novac niske potiče iz 1677. godine što znači da
nije mogla biti pohranjena pre te godine.
Prema broju nakita iz ostave i njenom sadržaju, možemo pretpostaviti
da se radi o delu nevestinjske opreme tj. ženskom nakitu jedne
osobe ili možda više članova porodice.
Naklonost prema nakitu, koja je bila naročito izražena kod
imućnijih društvenih slojeva, podsticala je kujundžije da
u izradu ovih predmeta unesu svu svoju zanatsku umešnost i
stvaralačku maštu. Ovo se naročito odnosi na nakit izrađen
u tehnici iskucavanja i filigrana, iako su zastupljene i druge
tehnike. U izradi i oblikovanju predmeta ovog zanata učestvovale
su generacije i generacije anonimnih autora i svaka generacija
dala je svoj doprinos u načinu umetničkog izražavanja.
Autori ovih proizvoda su anonimne kujundžije, s početka veka,
uzdignute na nivo umetničkog zanata. To ne umanjuje umetnički
kriterijum, njihovu lepotu, raznovrsnost, prikazujući veštinu,
znanje i talenat spretnih majstora-zanatlija koji su ih stvarali.
Jedan od poznatih novopazarskih kujundžija, Nikola Vuletić,
povodom zvaničnog otvaranja, 1973.godine, darovao je Muzeju
zbirku kujundžijskih proizvoda u trajno vlasništvo. Tu se
nalazi pet tepeluka, tri narukvice, ukrasna igla za kapu ili
šešir, kutija za Kuran, pafte, kolan, mazalica, medalja i
amajlija.
Od ustupljenih predmeta svojom lepotom posebno se ističe
ćustek, tj. lanac za sat kog su nosili muškarci. To je deblji
lanac čiji se jedan kraj kači za rever prsluka, zatim se proteže
preko grudi i drugim krajem vezuje za sat koji se stavlja
u džep od prsluka. Rađen je u tehnici filigrana i granulacije.
Veličina ćusteka i dekorativnost otkrivali su, kao i satovi,
statusni nivo vlasnika.
Prikupljajući materijal vezan za teritoriju koju pokriva,
Muzej „Ras“ je formirao solidnu zbirku nakita XIX veka, koji
je pripadao uglednijim porodicama toga vremena. U izradi i
oblikovanju znatan deo primeraka nakita iz ove zbirke, jasno
odražava orijentalni uticaj.
Nakit je, pored svoje estetske, imao i upotrebnu funkciju.
Služio je uz odeću kao zatvarač ili kao kopča za pojas, ponekad
da pridrži kosu ili bude sastavni deo pokrivača na glavi žene.
Vrednost naše zbirke nakita ogleda se u njenim stilskim i
estetskim odlikama, kao i u njenoj celovitosti, jer su zastupljene
sve vrste nakita.
U zbirci primenjene umetnosti posebnu pažnju, po vrsti i
broju, privlači kolekcija narodnog nakita koji se nosio uz
tradicionalnu nošnju, a čine ga: naušnice, minđuše, prstenje,
igle, broševi, privesci, ogrlice, narukvice, kolani, pafte,
ćusteci i džepni satovi. Nakit je izrađivan od srebra, mesinga
i alpaka, nekada i sa pozlatom, u tehnici livenja, kovanja,
filigrana i granulacije.
Najbrojnija i najraznovrsnija vrsta nakita u zbirci je prstenje
koje pripada razdoblju od XVI do XIX veka. Nakit koji je u
ovom periodu izrađivan iako je imao korene u srednjevekovnim
oblicima, bio je prilagođen orijentalnom ukusu. Zbirka poseduje
filigransko prstenje, stolovatno i pečatno.
Narukvice su bile omiljeni deo nakita ženske populacije.
Bile su različitih oblika i izrađene od različitih materijala.
Sastavni deo nošnje činile su i pafte, obično u srebru i
ukrašeno biljnom i geometrijskom ornamentikom. U zbirci se
nalazi i nekoliko tepeluka, kao specifičan ukras koji se nosio
na glavi. Tepeluk je bio sastavljen od manje kalote urađene
od čohe, obično crvene boje, na koju je bila pričvršćena srebrna
rozeta bogato ukrašena filigranom i granulacijom. Oko donje
ivice rozete ili zlatni i poređani su novčići u nekoliko koncentričnih
krugova.
Kolekciju posuđa, rad kazandžija, čine čaše, činije, poslužavnici
i pribor za jelo, na osnovu kojih se dobija zanimljiva slika
predmeta koje su sredinom XIX veka koristila domaćinstva u
našoj sredini. Većina ovih, najrazličitijih predmeta, po našinu
ukrašavanja, nose obeležja orijentalnog stila.
Kolekciju religioznih predmeta čine amajlije, krstovi, kadionice,
kandila, okovi za Kurane.
Zidnim i džepnim satovima u zbirci pripada posebno mesto.
Iako su ispunjavali pretežno praktičnu funkciju, džepni satovi
nošeni su i kao ukras. Kolekciju sačinjava dvadeset džepnih
muških satova, uglavnom srebrnih i emajliranih.
|
