Prostor koji svojom delatnošću pokriva Muzej „Ras“ predstavlja visoku planinsku oblast otvorenu prema severoistoku. Znatan broj naselja nalazi se na apsolutnoj nadmorskoj visini iznad 1000 metara.

Nekada je klima bila i znatno oštrija, što se ogleda u narodnom predanju koje je do danas sačuvano u skoro svim selima: “Ovde su živeli Grci koji su na Đurđevdan zaboli ralo u površicu i otišli”. Sačuvano je više podataka koji se odnose na jaka zahlađenja koja su popularno nazvana “malo ledeno doba”. Ove klimatske promene, zahvativši veći deo Evrope, počele su početkom 14. i trajale do kraja 17. veka.

Klimatski uslovi u velikoj meri su uticali na delatnost lokalnog stanovništva. Tako se stanovništvo prostrane Sjeničko-pešterske visoravni, uključujući i dobar deo tutinske teritorije, bavilo uglavnom stočarstvom i znatno manje zemljoradnjom, a to mu je glavno zanimanje i danas. Zemljoradnja je zastupljena uglavnom u Novopazarskoj kotlini i rečnim dolinama pritoka reke Raške. Deo stanovništva je od antičkih vremena počeo da se bavi rudarstrvom, što se posebno odnosi na planine Rogoznu i Goliju, kao i predeo između grada Rasa i današnjeg Tutina, odnosno srednjovekovna Gluhavice.

Među podacima koje su nam ostavili putopisci, nalaze se i oni o zanimanju stanovništva i njihovom načinu života. Italijan Katarin Zeno beleži da je Novi Pazar veliko trgovačko mesto u koje roba stiže sa raznih strana, a njom trguju Dubrovčani, Srbi, Turci, Venecijanci. Zabeležio je i da se u gradu jeftino živi, da ima dosta džamija, nekoliko hanova i karavansaraja. Mletački putopisac Pavle Kontarino do Novog Pazara došao je, 1580. godine, prolazeći kroz selo Dubnicu, južno od Sjenice. Za razliku od prethodnika, on je zabeležio da grad ima 6000 kuća, 16 džamija i vrlo dugačku čaršiju sa mnogo različitih dućana, ali da ”tu ima osobito zanatlija koji proizvode željezničke topuze, turske katance svake vrste i cenjene medenice, a željezo vade u Gluhavici“.

Tokom 17. veka, kao i mnogi turski gradovi i Novi Pazar, zahvaljujući pre svega razvoju trgovine, doživljava snažan uspon. U to vreme, bez obzira na pobune, nerede, hajdučiju i zulume, trgovina na Balkanu se razvijala, gradovi su cvetali. Dubrovački trgovci su u 17. veku ojačali svoje pozicije u Novom Pazaru koji je, pored Prokuplja, postao najvažniji centar njihove trgovine u južnoj Srbiji, a postaje i glavni izvozni centar za vunu. O količini vune koja se izvozila, najrečitije govori podatak da je u septembru 1613. godine iz Novog Pazara prema Dubrovniku poslato 3500 konja natovarenih robom.

Novi Pazar je trgovačke veze održavao sa Skadrom i Dubrovnikom gde je izvozio vunu, vosak i kože. U trgovini kolonijalnom robom posredovao je između Soluna i Sarajeva, a trgovao je stokom i sa Srbijom. Trgovci su uvozili skupocene tkanine, orijentalne ćilime, nakit začine, so, a izvozili vunu, vosak, kože, rude i druge sirovine.

Navedene specifičnosti područja, način života i etnička šarolikost, uticale su i na karakteristike predmeta u Etnografskom odeljenju. Tako se u Muzeju nalaze različite vrste alatki koje su koristile mnogobrojne zanatlije koje su živele i radile u Novom Pazaru. Među njima je najzanimljivija zbirka alata koje je koristio novopazarski berberin Usta hadži Rušo koji se bavio vađenjem zuba i manjim hirurškim zahvatima. Pored njega, skoro svi berberi su se bavili vađenjem zuba.

Pored berbera u Novom Pazaru su radili i: terzije, ćurčije, kovači, kazandžije, kujundžije, potkivači, papudžije, jorganidžije, sarači, lončari, mutavdžije, samardžije, dunđeri, tabaci, nanuldžije, britvari, nožari, puškari, duvandžije ali i pekari (ekmedžije), poslastičari, ćevapdžije, aščije (kuvari), kafedžije, mehandžije. Proizvodi većine ovih zanatlija nalaze se i u našoj zbirci.

Najveću pažnju svakako privlače proizvodi terzija, koji su izrađivali delove nošnji za siromašniji i srednji sloj, dok su bogatiji odeću nabavljali kod prizrenskih, skadarskih i sarajevskih majstora. Novopazarski majstori su odeću izrađivali od različitih materijala: čohe, kadife, svile, svilenog brokata, somota, atlasa i ukrašavali ih srmom – srebrnom ili pozlaćenom žicom, metalnom i svilenom bikmom (bućmom), kao i svilenim koncem i gajtanima. Lepotom izrade, bogatstvom zlatoveza i motivima izdvajaju se primerci misiraba,odnosno jeleka na koje su prišiveni „čepken“ rukavi. Lepotom se ističu i miltani, čiji naziv potiče od persijske reči „nimten“ kojom se označava kratki haljetak do struka sa dugim i uskim rukavima, koji su u donjem delu otvoreni. Rađeni su od čohe različitih boja i bogato ukrašeni zlatovezom. Jelek su nosile pripadnice ženskog pola, bez obzira na doba i nacionalno-etničku pripadnost. I on je rađen od somota ili čohe i bogato ukrašen zlatovezom. Pripadnice siromašnijih slojeva nosile su jeleke od drugih materijala, poput satena ili brokata.

Misiraba, miltan i jelek sa zlatovezom, pripadaju gradskoj muslimanskoj nošnji. Srpkinje su nosile miltan speciofičnijeg izgleda, miltan-saltu, koji je rađen po ugledu na gradsku nošnju Beograda i centralnih delova Srbije. I džube je deo nošnje koji pripada srpskoj populaciji. Nosio se preko košulje, a rađen je od čohe različite boje i bogato ukrašen zlatovezom, sa motivom „ale“ na skutovima. Džube je krojeno zvonasto i ima dužinu do kolena.

Sastavni deo gradske ženske nošnje su i dimije, rađene od čohe (bogatiji), svile i brokata i imale su širinu od 12 metara. Na gornjoj strani je bio učkur, čije uže strane su izvezene zlatovezom. Na donjem delu su se nalazili otvori za noge ukrašeni vezenim „pačalucima“. Usled nemogućnosti kupovine ovako bogatih, za siromašnije slojeve pravljene su dimije od običnijih materijala i sa širinom od šest metara. Takve dimije su dobile naziv „tumajlije“. Obe vrste dimija nosile su sve žene u gradu, bez obzira na versku i nacionalnu pripadnost. Uz dimije su nošene i košulje – svilenice, nosile su ih u svečanim prilikama pripadnice obe konfesije. Košulje koje su nošene svakodnevno, rađene su od pamučnih materijala i manje su ukrašene. Ženskoj gradskoj nošnji pripadaju i: šamije, paralante (nevestinske marame), pojas trabolos, kolan i na glavi tepeluk. Muslimanke su nosile čaršav sa pečom, a kada su izlazile iz kuće oblačile su i terluk, gornji haljetak dosta sličan džubetu, ali sa rukavima.

Muška gradska nošnja sastojala se od čakšira rađenih od čohe, teget ili bordo boje. Oko džepova, tura i proreza za noge, čakšire su bile bogato ukrašene pamučnim ili vunenim gajtanom, tzv. „bikmom“ ili „bućmom“. Preko pantalona je opasivan tkani pojas. Košulje su imale duge široke rukave, ali su bile bez kragne i urađene od pamučnog platna ili od platna urađenog od mešavine pamuka i lana ili konoplje. Preko košulje je nošen muški jelek ili džamadan, urađen od čohe i bogato ukrašen „bikmom“ ili zlatovezom. Bogatiji trgovci su nosili misirabe od crvene ili teget čohe, bogato ukrašene motivima od prišivenog gajtana i sa „čepken“ rukavima. Na glavi su nosili fes. Ovakvu vrstu odeće nosili su pripadnici obe konfesije u Novom Pazaru.

Kada je seosko područje u pitanju mora se reći sledeće. Sa područja koje pokriva Muzej „Ras“, tj. između Mokre planine na jugu i Golije na severu, tokom 18. i 19. veka veliki broj srpskog stanovništva odselio se u severne krajeve, a opustela područja naselili su doseljenici iz Kosovsko-metohijske oblasti i iz Crne Gore. To se odrazilo i na nošnju, u kojoj su bile prisutne odlike nošnje starosedelaca ali i odlike nošnje doseljenika. I kod jednih i kod drugih nošnja je, posebno na seoskom području, bila proizvod domaće radinosti.

Analizirajući nošnju druge polovine 19. i prve polovine 20. veka, Jasna Bjeladinović je zaključila da ona na širem novopazsrakskom području „čini tipsko jedinstvo sa nošnjama Kosova i Metohije – na jugu, a preko Kopaonika pripada i centralnobalkanskom regionu kosovsko-resavskih nošnji“. Karakteristični delovi odeće su zubun (ćurdija), suknena 'aljina, izvezeni „oplećak“ na ženskim i muškim košuljama rađenim od konoplje. Džamadan, miltan, džube, dolama, talagan i „ćulav“ rađeni su od sukna bele boje i ukrašeni crnim gajtanima, a nosili su ih pripadnici obe konfesije.

U periodu između 1912. godine i Prvog i Drugog svetskog rata, nastupile su promene u odevanju, ali i u drugim vidovima života. Usvojeni su pojedini delovi odeće iz Srbije: kapa šajkača, izrada muškog odela od sukna mrke boje, vojničke pantalone sa „gušama“.
Uporedo sa privrednim i društvenim kretanjima u toku Drugog svetskog rata i neposredno posle oslobođenja, došlo je do potpunog izobičajavanja nošnje u korist gradske odeće savremenih modnih odlika. Samim tim došlo je do prestanka rada zanatlija kakvi su bili: valjavičari, terzije, opančari.

Tkačka radinost predstavljala je značajan činilac u privredi seoskog, a donekle i gradskog stanovništva našeg kraja i u zbirci su zastupljeni predmeti korišćeni za preradu vune i konoplje: grebeni, kudelje, vretena, motavila, preslice, ali i gotovi proizvodi: ćilimi, čaršafi, slamarice, jastučnice, zaprege, pojasevi. Na horizontalnom razboju su radile, uglavnom, srpske žene, dok su muslimanke tkale na vertikalnom razboju. Seosko stanovništvo je izrađivalo i nosilo i delove odeće: čarape, nazuvke, rukavice, pletene od vune i ukrašavane vezom od raznobojne vune ili pamuka.

U Etnografskom odeljenju Muzeja nalazi se bogata zbirka peškira, peškir-mahrama, bošči, jastuk-bošči, čevra, učkura. Svi navedeni predmeti su rađeni od kupljenog materijala koji je potom ručno ukrašavan zlatovezom ili vezom izvedenim svilenim i pamučnim koncem. Na seoskom području su peškiri tkani i od konoplje ili lana i, takođe, vezeni raznobojnim koncima. Najveći deo navedenih predmeta pripadao je nevestinskoj opremi koja je slagana u posebne sanduke „sehare“, koji su sa spoljašnje strane ukrašeni kožom i metalnim okovima.

Sastavni deo Odeljenja je i soba „alaturka“, uređena u orijentalnom stilu, kakvih je bilo u svim muslimanskim kućama. Sastavni deo enterijera ovakve sobe je: minderluk sa jastucima, šiljte, mangal, dušekluk, ćilim i brojni primerci bakarnog posuđa: ibrici, sahani, tablje, posude za razne namene, tepsije, leđeni itd. Srpsku gradsku sobu predstvaljaju delovi nameštaja: ormar-vitrina, sto sa stolicama, tučana peć, sanduk za gardarobu, ikone.

Etnološkom odeljenju pripada i zbirka predmeta iz jedne derviške tekije. Zbirci pripadaju delovi oružja: džide – koplja i teberi - sekire oblika srednjovekovnih helebardi. Po kazivanju pripadnika reda, oružje je nekada korišćeno za odbranu, a u tekiji je čuvano kao svetinja. Svetinja su i drvene toljage - ase sa spiralno uvijenim jednim krajem, koje predstavljaju sveto drvo doneto iz arapskih zemalja i koje su različitih veličina. Među predmetima koji su korišćeni prilikom verskih obreda nalaze se: kudumi – doboši, drvene brojanice čije su perle velikog prečnika, drvena palica oblika pendreka i igle za probadanje tela. Neke su tanke i sa različito završenim krajem, dok su druge dosta debele i završavaju se loptastim glavama od drveta na koju su pričvršćeni metalni lančići. Jako su zanimljive i derviške kape, koje su dosta glomazne i pojedine podsećaju na čalme.