Kompleks srednjevekovnog Rasa

Na 11 km zapadno od Novog Pazara, pored ušća Sebečevske reke u Rašku, na mestu gde su se spajali putevi koji su sa zapada i juga vodili dalje prema istoku, nalazi se spomenički kompleks nastajao u vremenskom razdoblju od jednog milenijuma.

Na Gradini je prvo naselje formirano već tokom ranog bronzanog doba. To malo naselje je tokom starijeg gvozdenog doba prošireno i intenzivnije korišćeno. Napušteno je početkom V veka p.n.e. i tako ostalo do rimskih osvajanja i konsolidovanja njihove vlasti u ovim krajevima.
Najstariji arheološki tragovi koji pripadaju antičkom periodu, tj. drugoj polovini III veka, otkriveni su na Podgrađu i u manjem obimu na Gradini. Na Gradini se ovaj sloj manifestovao nalazima novca: Galijena (253-268); Klaudija II Gotika (268-270); Maksimina (235-238) i tragovima objekata.

Na Podgrađu ovom horizontu pripada osmatračnica – speculum koja po svom položaju i konstruktivnom sklopu prethodi izgradnji kasnoantičkih bedema. Istovremena sa osmatračnicom je i brvnara, na čijem podu je nađen antoninijan Trajana Decija (249-251), a sa njene spoljašnje strane novac Aurelijana (270-275). Pored navedenog ovom vremenu pripada i keramički materijal i nalaz jedne fibule. Antičkom horizontu pripadaju i tri spomenika – jedna stela i dva žrtvenika.

Podgrađe i manji deo zaravni na Gradini bili su obuhvaćeni novim bedemima kojima su pregrađivani samo pristupačniji delovi, dok su okomite litice činile prirodnu odbranu. Na Gradini su ostaci kasnoantičkog bedema otkriveni na prostoru Severnog sektora. Ovaj bedem bio je ojačan i jednom kulom, pravougaone, skoro kvadratne osnove, dimenzija 4.60 h 5 metara.

Po svojim odlikama, kasnoantičko utvrđenje na Pazarištu spada u red mnogobrojnih brdskih tvrđava koje su u to vreme nicale širom Rimskog carstva. „Zajedno sa Gradinom u Postenju to je najveće utvrđenje na prostoru između Ibra i doline Lima. Ove dve tvrđave su izgleda nastale jednovremeno u okviru jedinstvenog odbrambenog sistema, koji je imao za cilj da kontroliše i brani osnovne prilaze dobrima carskog domena u dolini Raške. Stoga su to najveće, a po svemu sudeći, i najstarije tvrđave na ovom području“.

Zaravan Podgrađa ispod litica bila je zatvorena delovima južnog i istočnog bedema, odnosno najvećim delom bila je prirodno branjena jer leži nad okomitim liticama koje se mestimično spuštaju do reke. Novo, kasnoantičko utvrđenje imalo je nepravilnu osnovu prilagođenu reljefu i branilo je prostor površine oko 5 hektara. Branjeni prostor nije bio najpogodniji za stanovanje, ali je zato mogao služiti kao refugijum za lokalno stanovništvo.

Arheološki materijal pokazuje da je utvrđenje korišćeno od početka IV veka do konačnog napuštanja u VI veku. Keramički materijal pripada gotovo isključivo lokalnoj proizvodnji, dok su importovane posude veoma retke. Numizmatički materijal pokazuje da je ovo utvrđenje tokom IV-V veka aktivno uporište, dok je cirkulacija novca u VI veku slaba.

Kao i brojna druga utvrđenja u Dardaniji, i utvrđenje na Pazarištu delimično je obnovljeno u prvoj deceniji Justinijanove vladavine. Obnova je usledila nakon što je utvrđenje oštećeno zemljotresom iz 518. godine. Obnovljena zidna platna podignuta su na korigovanim trasama i mnogo bolje utemeljena.

Na desnoj obali reke Raške u neposrednoj blizini ušća Sebečevske reke, otkriveni su ostaci bazilike, podignute u prvoj deceniji Justinijanove vladavine, u isto vreme kada je obnovljeno i utvrđenje, sa kojim je zajedno već krajem VI veka stradala. Najpre je poplavljena a zatim i napuštena. Ubrzo su i njene drvene konstrukcije stradale u požaru. To je trobrodna građevina čiji je unutrašnji prostor kolonadama od po šest zidanih stubaca podeljen na tri broda. Uz južni zid bazilike, bliže njegovom istočnom kraju, prizidana je manja kapela. U unutrašnjosti su otkriveni i ostaci časne trpeze, oltarske pregrade, amvona i oltarskih i bočnih sedišta.

Napušteno, a delom sigurno i porušeno kasnoantičko utvrđenje, koje je obuhvatalo zaravni Podgrađa, ponovo je zaposednuto tokom druge polovine IX veka. Zatečeni bedemi su, najverovantnije, bili u dobrom stanju, a na oštećenim deonica su obnovljeni suhozidnim konstrukcijama i palisadama. Nalazi iz IX veka ukazuju da je utvrđenje delimično korišćeno, dok je u H veku imalo znatniju posadu koju čine uglavnom bugarski vojnici, koji u posedu drže i utvrđenje na Gradini u Postenju. Nakon sloma Bugarskog carstva, 971. godine, teritoriju, a samim tim i navedena utvrđenja ponovo zaposedaju Vizantinci.

Za razliku od ranijih perioda , kada je samo delimično korišćen prostor zaravni na vrhu Gradine, od XI do sredine XIII veka tu se podiže utvrđenje koje se u nekoliko navrata ruši i obnavlja. Krajem XI veka tu se podižu novi suhozidni i zemljano palisadni bedemi, a na Podgrađu je izgrađen novi istočni bedem. Te aktivnosti se pripisuju Srbima. Međutim, već početkom XII veka u tvrđavi je ponovo vizantijska posada, a 1127. godine Srbi su srušili tvrđavu Ras, ali su Vizantinci uspeli da je povrate i tokom četvrte decenije XII veka i obnove. Nad ostacima spaljenog utvrđenja podignuti su zidani bedemi, sa kapijom koja je branjena sa dve kule. Utvrđenje je ponovo stradalo 1149. godine, posle čega je usledila poslednja obnova. Ulazna kapija je zazidana, a otvorena nova pored glavne kule koja je ojačana. U severnom delu utvrđenja podignuta je dvorska palata, a u unutrašnjosti i nekoliko kuća brvnara.

Najznačajnije pokretne nalaze predstavlja novac kralja Radoslava, kao i kalup sa pripremljenim pločicama za otiskivanje koje govore da se tu nalazila prva srpska kovnica novca. Utvrđenje je porušeno sredinom XIII veka, da bi život bio nastavljen u dolini, na Trgovištu. Prema istorijskim izvorima za Ras su vezana mnoga zbivanja iz rane prošlosti srpske države. Pominje se u prednemanjićkom periodu u vezi sa srpsko-bugarskim i srpsko-vizantijskim odnosima. Ras je nesumnjivo bio značajan politički centar srpske države, a imao je i značajnu kulturnu ulogu u vremenu stvaranja njene nezavisnosti. Ras je danas izuzetno značajan arheološki lokalitet i kao takav se našao na listi svetske kulturne i prirodne baštine.

Manastir arhanđela Mihaila, kompleks koji je formiran u potkapini pećine na istočnoj padini Gradine, predstavlja „uporište odbrane središta države i jednog od vladarskih boravišta“. Kompleks je nastao krajem 12. i prvih decenija 13. veka i predstavlja monašku zajednicu tipa pešterne lavre. Najznačajniji objekti manastirskog kompleksa su crkva, žitnica i cisterna u prizemlju, dok je cela potkapina imala tri sprata. Crkva je mala, skoro kvadratne osnove i oslikana. Sa crkvom arhanđela Mihaila u neposrednoj vezi su nepristupačne isposnice raspoređene okolo u stenama, u kojima su se monasi bavili prepisivačkom delatnošću. Tu je, 1202. godine starac Simeon napisao Vukanovo jevanđelje. Postoji i pretpostavka da je u ovoj pećini bio zatočen Stefan Nemanja, u vreme dok je bio u sukobu sa braćom.

Rezultati dvodecenijskih istraživanja objavljeni su 1999. godine u monografiji Tvrđava Ras, čiji je autor dr Marko Popović, a materijal se nalazi i Muzeju „Ras“.

Trgovište

Najstariji kulturni horizont ovog lokaliteta predstavlja kasnoantička nekropola koja se nalazila na levoj obali reke Raške, gde se nalazila i ranovizantijska crkva sa grobnicom. To je jednobrodna građevina u čijem se središnjem delu, ispod poda, nalazi zidana grobnica presvedena poluobličastim svodom građenim od sige. Grobnica je ranije otvorena i opljačkana, a unutra su nađene samo rasturene kosti četiri do pet osoba. Oko crkve je otkriven deo kasnoantičke nekropole, 11 slobodno ukopanih grobova bez priloga. Crkva sa grobnicom se okvirno datuje u V-VI vek.

Početku formiranja naselja predhodi nekropola smeštena između kasnije zidanih objekata. U istraženim grobovima, između ostalog, nađena je jedna srebrna „S“ naušnica, kao i naušnica ja jednom jagodom. Jedini objekat koji je istovremen sa životom na Rasu, je jednobrodna crkva koja potiče iz druge polovine 12. veka, a locirana je na levoj obali reke Raške.

Krajem druge polovine 14. veka u amfiteatralnoj udolini pored ušća Sebečevske reke u Rašku, ispod ruševina grada Rasa počelo je zasnivanje novog naselja, Trgovišta. Srednjovekovno naselje nalazi se na današnjem Pazarištu, 9 km zapadno od Novog Pazara. Kompleks zgrada na Pazarištu, otkriven tokom arheoloških istraživanja, čini srednjovekovno naselje u okviru kog se izdvajaju dve hronološke faze. Starijoj fazi pripadaju kuće građene od drvenih oblica ređanih uz vertikalno postavljene direke. U kućama je nađen veći broj fragmenata keramike, među kojim se izdvajaju delovi luksuznih gleđosanih posuda sa zgrafito ornamentom. Ovom sloju pripada i novac kralja Dušana.

Tokom prve polovine 15. veka naselje je ekonomski ojačalo i na mestu brvnara počele su da se zidaju kamene kuće na sprat. U prizemnim prostorijama nalazile su se magaze sa trgovačkom robom, a moguće i radionice. Za stanovanje su korišćene prostorije na spratu.
U okviru srednjovekovnog naselja na Trgovištu otkriveno je pet crkava koje su imale i nekropole. Ako izuzmemo već pominjanu memoriju sa grobnicom i crkvu 12. veka, glavna crkva naselja nalazila se na dominantnom položaju iznad srednjeg dela naselja, izgrađena u prvoj polovini 15. veka. Glavne nekropole naselja nalazile su se na zapadnom rubu naselja, uz crkvu iz 12. veka i na istočnom delu na lokalitetu Tabačina.

U 64 kuće, koliko ih je otkriveno na srednjovekovnom Trgovištu, nađen je brojan arheološki materijal koji svedoči o životu nekada značajnog trgovačkog naselja. Nađena je zavidna količina kuhinjske i stone keramike, metalnih predmeta, ostava srebrnog nakita, predmeta od kosti, arhitektonske plastike itd. Zahvaljujući podacima iz Dubrovačkog arhiva, poznata su i imena nekih trgovaca koji su ovde imali svoju koloniju. Rezultati istraživanja nisu objavljeni, a sav pokretni arheološki materijal nalazi se u Muzeju „Ras“.

Reljina gradina – manastir sv. Varvare nalazi se na desnoj obali Raške, u selu Lukocrevu. Manastir je osnovao episkop Simeon i tu je tokom XV veka bilo sedište raške mitropolije. Manastir je 1579. godine obnovio episkop Silvester, a zapusteo je krajem XVII veka. Crkva sv. Varvare ima osnovu razvijenog upisanog krsta, a bila je i živopisana. Njeni ostaci su istraženi i konzervirani u okviru istraživanja kompleksa srednjovekovnog Rasa, a tokom 2004. i 2005. godine istražena je i cela porta sa brojnim objektima manastirskog kompleksa.

Kumanica - Crkva sv. Arhanđela nalazi se na delu gde teritorija opštine Sjenica silazi na desnu obalu Lima. Vreme izgradnje kompleksa nije pouzdano utvrđeno, ali na osnovu karakterističnih detalja, pre svega osnove crkve u vidu upisanog krsta, kao i pripadnosti raškoj arhitekturi, moguće je pretpostaviti da crkva potiče iz 13. veka. Projektom pruge Beograd-Bar, crkva je trebalo da bude u potpunosti uništena. Zahvaljujući Zavodu za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, to nije učinjeno već je crkva istražena i konzervirana 1971. godine. Prilikom izmeštanja trase pruge, u neposrednoj blizini crkve nađena je ostava zlatnog i srebrnog novca iz 17. veka.

Manastir Kumanica za šire područje ima veliki značaj jer predstavlja najjače duhovno sedište, jače od mnogo značajnijih manastira u okruženju: od Mileševe i Davidovice, do Sopoćana, Đurđevih Stupova i Petrove crkve. Velika masa ljudi iz raznih krajeva dolazi u manastir uoči sv. Arhanđela i tu provodi celu noć i ceo sutrašnji dan.

Poslednje decenije 20. veka u okviru manastira Kumanice urađena su dodatna istraživanja, crkva je u potpunosti rekonstruisana, a dozidan je i manji konak. Ovi radovi izvođeni su u organizaciji Muzeja u Prijepolju, pa se arheološki materijal nalazi kod njih.

Pope – crkva sv. Petra i Pavla podignuta je 1650. godine, o čemu svedoči sačuvani natpis u kom se pominje i ime ktitora, Velimira Čilića «s bratjami». Crkva je pravougaone osnove, dimenzija 15 h 6 metara, s polukružnom apsidom na istočnoj i pripratom na zapadnoj strani. Delimično je sačuvan i živopis. Arheološka istraživanja i konzervacija urađeni su krajem šezdesetih godina. Ustanovljeno je da je crkva podignuta na temeljima srednjovekovne crkve iz XIII ili početkom XIV veka, koja je bila u ruševinama kada je izgrađena ova mlađa. Obe crkve su podignute na podu ranovizantijske trobrodne bazilike iz VI veka koja je sa severne strane imala dozidani aneks. Prilikom istraživanja nađen je i jedna rimska stela. Ostaci bazilike i najmlađa crkva su konzervirani.

Velika gradina u Vrsenicama kod Sjenice nalazi se 10 kilometara jugoistočno od Sjenice. Položaj utvrđenja, na 1330 m nadmorske visine, veoma je povoljan za odbranu jer ima vizuelnu komunikaciju sa celim Sjeničkim poljem, kao i sa planinama koje ga okružuju: Golijom, Javorom, Zlatarom, Jadovnikom i Giljevom.

Prva sondažna istraživanja na Velikoj gradini obavljena su 1987. godine i nastavljena sve do 1995. godine kada su, u saradnji sa Arhreološkim institutom iz Beograda, počela sistematska arheološka istraživanja ovog izuzetnog lokaliteta.

Istraživanja su pokazala da su na istočnoj, južnoj i zapadnoj strani utvrđenja očuvani ostaci bedema, dok se na severnoj strani nalazi litica bez tragova bedema. Na južnoj, najpristupačnijoj strani snalaze se ostaci kule, sa čije istočne strane je kapija. Na istočnoj strani lokaliteta utvrđeno je postojanje još dva bedema. Jedan je urađen od kamena većih dimenzija, vezanog slabim krečnim malterom, a drugi, odnosno treći bedem urađen je od neobrađenog krečnjaka većih dimenzija u tehnici suhozida. Na osnovu ustanovljenih trasa bedema može se reći da utvrđenje na Velikoj gradini ima nepravilan elipsoidni oblik. U prostoru koji zatvara prvi bedem otkriveni su ostaci krečane koja je korišćena u vreme podizanja samog bedema, ali i objekati-kuće podizani u različito vreme od 4. do 9-10. veka. Najznačajni objekat je crkva u severistočnom uglu utvrđenja, ojoj predhodi višećelijska osmatračnica.

Na osnovu pokretnog arheološkog materijala, u unutrašnjosti utvrđenja na Velikoj gradini mogu se izdvojiti tri kulturna horizonta koji pripadaju IV, VI i IX-X veku. Može se pretpostaviti da je utvrđenje podignuto u cilju odbrane antičkog puta koji je spajao istočni deo provincije Dalmacije sa via metallica u dolini Ibra. Za obnovu utvrđenja u IX veku, objašnjenje se nalazi u delu "Spis o narodima", koje je sredinom H veka napisao vizantijski car i istoričar Konstantin Porfirogenit. Na kraju 32–e glave on nabraja šest naseljenih gradova u Srbiji. Prvi sa navedenog spiska, grad Dostiniku Jireček locira u blizini bugarsko–srpske granice i smatrajući da slovenski oblik naziva ovog grada treba da glasi DЪS(T)ЪNICA ili DЪS(T)ЪNIK, lokalizuje ga na području Sjenice. I Rački je mišljenja da Dostiniku treba tražiti zapadno od Rasa, što bi opet moglo da znači na teritoriji Sjenice, navodeći da u celom IX veku zagorske srpske zemlje "nisu mogle dići glavu od Bugarske".

Jirečekovo lociranje i rezultati arheoloških istraživanja lokaliteta Velike gradine u selu Vrsenicama kod Sjenice, navode na pretpostavku da se tu nalaze ostaci grada Dostinike. Istraživanja su pokazala da je život u utvrđenju na Velikoj gradini prestao tokom H veka. Utvrđenje je, verovatno, stradalo u pohodu bugarskog cara Simeona koji je opustošio Srbiju 924. godine i život u njemu više nije obnavljan. Kada je na vlast u Srbiji došao Časlav (928) "u zemlji nađe samo 50 ljudi, samaca bez žena i dece, koji su živeli od lova".

Ostaci imena grada Dъs(t)ъnica moguće da se kriju u nazivu srednjovekovne župe Senice ili Sinice i istoimenog današnjeg grada nastalog sredinom HVII veka. Povelja kralja Uroša je pisana "na sъnici", cara Uroša "na sъnice", a sultana Mehmeda II "na sinicah". Sve do HIH veka za Sjenicu se upotrebljava termin Senica. Današnje selo Vrsenice, u čijem ataru se nalazi Velika gradina, u srednjem veku zvalo se Vrhsenice i Vrh Senice, što upućuje na pretpostavku da se ime utvrđenog grada prenelo na podgrađe, selo i župu, a kasnije i na tek formirani grad.
Ono što je Ras za Srbiju Stefana Nemanje i njegovih naslednika to je Dostinika za Srbiju 9-10. veka, odnosno predstavlja prestonicu prednemanjićke Srbije.

Kobiljka

Muzej “Ras” u Novom Pazaru još od 1997. godine radi na arheološkom istraživanju srednjovekovnih humki na lokalitetima u okolini Sjenice. Među njima najznačajni je lokalitet Kobiljka. Do sada je na ovom lokalitetu istraženo 13, jedna humka na lokalitetu Vlaški grob (u neposrednoj blizini Kobiljke), dve humke na Mravin polju kod sela Vape i tri humke na lokalitetu Krajište, 2 km južno od Sjenice. Humke su registrovane i u Sugubinama, Brnjici, Skradniku.

Sve istražene humke su formirane na isti način. Prečnik im se kreće od 4 do 10, a visina od 0.50 do 1.10 metara. Nad pripremljenom površinom nasipane su humke od kamena različite veličine pomešanog sa zemljom u kojoj su bili tragovi gari, komadi ugljenisanog drveta i pepeo. Konstatovani su ostaci lomača, a nađen je i bogat pokretni arheološki materijal: fragmentovano keramičko posuđe, komadi nakita, predmeti od gvožđa i kamena, životinjske kosti – među kojima ima dosta i gorelih. Na osnovu tipoloških karakteristika keramičkog materijala i pojedinih predmeta (bronzana naušnica sa jednom bikoničnom jagodom) formiranje humki se može opredeliti u vremenski raspon od 9. do kraja 11. ili početka 12. veka.
Na početku istraživanja pretpostavljalo se da se radi o humkama u kojima je vršeno sahranjivanje spaljenih pokojnika, čemu su išli u prilog ostaci lomača, primerci nakita, nožići, pršljenci, alatke za razboj i drugi lični predmeti. Međutim, ni u jednoj humci nisu nađeni ostaci pokojnika. O nameni humki moguće objašnjenje se krije u slovenskoj religiji i mitologiji, prvenstveno u prinošenju žrtava bogovima, što se dobrim delom odnosi i na Srbe. Razmatrajući ovu problematiku V.Čajkanović kaže: “moguće da je našem bogu mrtvih činjen kult i na gomilama kamenja, onakvim kakve se nalaze i danas naročito u Bosni i Hercegovini.... Ovakve gomile služile su kao kultna mesta, ili kao oltari, dakle: eventualno kao najprimitivniji hramovi”. Ova pretpostavka je i potvrđena istraživanjima u 2005. godini kojima su otkriveni ostaci okrugle kamene konstrukcije, najverovatnije žrtvenika.

Namena humki delimično je razjašnjena otkrićem žrtvenika, ali je istraživanjima u kampanji 2006. godine i otvaranjem većih sondi na lokalitetu Kobiljka, ustanovljeno da se na celom lokalitetu nailazi na arhološki materijal (ne samo u humkama), pa se i dalje postavlja pitanje u koje svrhe je korišćen ceo lokalitet.

Oktobra meseca 2007. godine u selu Sugubine, 18 km SI od Sjenice, na lokalitetu Hanovi, istražena je jedna od dvadesetak manjih humki. U humci je su otkrivena dva groba. Pokojnici u grobovima su položeni na tlo bez ukopavanja grobne rake, ograđeni nasatično postavljenim kamenjem, a potom zasuti zemljom i kamenjem. Na osnovu fragmenata keramike nađenih pored grobova i u samoj humci, pokojnici su sahranjeni tokom 9. veka. Ovo su prvi grobovi pod humkama na širem prostoru Balkana.

S obzirom da su, do sada, srednjovekovne humke sa Sjeničko-pešterske visoravni jedine poznate na teritoriji Srbije, rezultatima njihovog istraživanja biće popunjena velika praznina u našoj arheologiji, ali i religiji i mitologiji Srba nakon dolaska na Balkan, tj. za period od 9. do početka 12. veka.

Naprelje – crkva sa nekropolom, sa desne strane puta Novi Pazar – Raška, na delu gde se odvaja put za Novopazarsku Banju, projektovana je izgradnja saobraćajne petlje, što je dovelo i do arheoloških istraživanja 1987. godine. To je prostor koji je korišćen u kontinuitetu od praistorije do kasnog srednjeg veka. Istoimeno neolitsko naselje koje je sondažno istraženo 1952. godine, udaljeno oko 150 metara jugozapadno, proteže se i na ovaj deo lokaliteta, ali je skoro uništeno kasnijim ukopima grobova.

Nakon istraženih 200 grobova, moglo se zaključiti da najranijem horizontu prpadaju delovi nekropole formirani tokom III veka. Grobovi ovog horizonta uništeni su kasnijim ukopima, a većim delom izgradnjom puta Novi Pazar — Novopazarska Banja. Ostaci te nekropole su se manifestovali nalazima arheološkog materijala: medicinskih instrumenata, novca, fragmenata keramike, opeka, imbreksa.

Sledeći horizont predstavlja nekropola, obrazovana delom na ostacima rimske nekropole i dalje prema zapadu i jugozapadu, obuhvatajući padinu uzvišenja. Kako priloga u istraženim grobovima nije bilo, možda bi se moglo pretpostaviti da se radi o nekropoli obrazovanoj u kasnoantičkom periodu.

Poslednju fazu predstavlja podizanje crkve i obrazovanje nove nekropole. Na osnovu istraženih ostataka, crkva je podignuta krajem XIII i početkom XIV veka, kada je počela da se obrazuje i nekropola. Sahranjivanje je vršeno na redove i dosta dugo, počev od kraja XIII do sredine XVII veka, o čemu svedoče prilozi u grobovima, mada u skromnom broju, gusto poređane grobne rake, veliki broj dislociranih grobova, veliki broj grobova koji je uništen izgradnjom puteva Novi Pazar - Raška i Novi Pazar - Novopazarska Banja. Crkva na Naprelju stradala je u požaru sredinom XVII veka, ako ne i 1689. godine kada su porušeni ili oštećeni i drugi spomenici u novopazarskom kraju.

Postenje – Latinska crkva, nalazi se na raskršću puteva Novi Pazar-Raška (stara trasa) i Novi Pazar-Deževa, u neposrednoj blizini Petrove crkve. Na osnovu istraživanja iz 1983. godine, ustanovljeno je da se radi o ostacima priprate crkve koja je uništena izgradnjom puta, a koja je podignuta u prvoj polovini 14. veka. U priprati je istražena jedna zidana grobnica koja je istovremena sa crkvom, u kojoj je bilo sahranjeno nekoliko osoba čije su kosti naknadno poremećene. Istraženo je i nekoliko grobova, a u jednom su od priloga nađena dva dugmeta i dva prstena koji se mogu datovati u 14. vek. Crkva je porušena krajem 14. veka, a sahranjivanje u njenoj unutrašnjosti i oko nje, nastavljeno je i nakon toga.

Novi Pazar - u samom gradu arheoloških istraživanja skoro da nije ni bilo, a mora se reći da nije bilo ni uslova za njihovo izvođenje. Na prostoru grada prosto nema ni jednog kvadratnog metra površine koja bi mogla da se istraži. Arheološki su propraćeni konzervatorski radovi na Altun-alem džamiji, prvenstveno sa ciljem da se ustanovi eventualno postojanje starijeg objekta. Naime, postojala je legenda da je ova džamija podignuta na mestu starije crkve, što istraživanja nisu potvrdila. Po Evliji Čelebiji, Isa-beg Ishaković je crkvu na levoj obali Raške, u centru današnjeg Novog Pazara, pretvorio u džamiju koja je srušena 1938. godine usled dotrajalosti.

Arheološka istraživanja manjeg obima izvedena su na Gradskoj tvrđavi, u okviru zapadnog bastiona i oko Kule motrilje. Rezultati su potvrdili da je Tvrđava podignuta krajem 17. veka, posle austrijsko-turskog ili Velikog rata. U jednom dokumentu iz 1692. godine kaže se da je tada podignut unutrašnji grad. Tvrđavu su činile palisade i čardaci, a posle 1717. godine podižu se najpre ugaone kule – tabije, što su potvrdila i arheološka istraživanja. Kameni bedemi između kula podignuti su za vlade sultana Abdulaziza u drugoj polovini 19. veka.

Radovima na rekonstrukciji zgrade Muzeja „Ras“ delimično su istraženi i konzervirani ostaci turskog kupatila – hamama. Nakon detaljnije analize istorijskih podataka moguće da je hamam podigao Isa-beg Ishaković i da on predstavlja ostatke starog, dok je novi hamam onaj koji se i danas nalazi u staroj čaršiji.